Sosyal ve Mekansal Eşitsizlikler

SOSYAL VE MEKÂNSAL EŞİTSİZLİKLER

Toplumsal eşitsizlik çoğu zaman gelir dağılımı, yoksulluk ya da işsizlik üzerinden tartışılır. Oysa bu başlıkların her biri, mekânla iç içe geçmiş daha derin bir yapının parçasıdır. Sosyal ve mekânsal eşitsizlikler, bireylerin yalnızca ne kadar kazandığını değil; nerede yaşadığını, hangi hizmetlere erişebildiğini, nasıl bir çevrede büyüdüğünü ve geleceğe dair ne kadar umut taşıyabildiğini belirleyen temel unsurlar arasında yer alır. Aynı ülke sınırları içinde, hatta aynı şehirde yaşayan insanlar arasında ortaya çıkan bu derin farklar, günümüzün en kritik toplumsal meselelerinden biri olarak karşımızda durmaktadır.

Mekân, çoğu zaman nötr bir zemin gibi algılansa da gerçekte sosyal ilişkilerin, ekonomik fırsatların ve kamusal hizmetlerin yoğunlaştığı bir yapıdır. Bir mahallede okulun niteliği, sağlık merkezine uzaklık, toplu taşıma olanakları ya da yeşil alanların varlığı; orada yaşayan bireylerin hayat seyrini doğrudan etkiler. Sosyal eşitsizlikler mekânsal düzlemde yoğunlaştıkça, yoksulluk ya da dışlanma yalnızca bireysel bir sorun olmaktan çıkar, kalıcı ve kuşaktan kuşağa aktarılan bir yapıya dönüşür.

Özellikle büyük şehirlerde merkez-çevre ayrımı, sosyal ve mekânsal eşitsizliklerin en görünür biçimde yaşandığı alanlardan biridir. Kent merkezleri genellikle ekonomik faaliyetlerin, nitelikli istihdamın ve gelişmiş kamusal hizmetlerin yoğunlaştığı alanlar olarak öne çıkar. Buna karşılık kentin çeperlerinde yer alan bölgeler; sınırlı ulaşım imkânları, düşük kaliteli konutlar ve yetersiz sosyal donatılarla karakterize edilir. Bu durum, mekânsal bir ayrışmanın ötesinde, fırsatlara erişimde derin bir adaletsizlik yaratır.

Sosyal ve mekânsal eşitsizlikler yalnızca kent içi dağılımla sınırlı değildir. Bölgesel düzeyde bakıldığında da benzer bir tablo karşımıza çıkar. Ekonomik yatırımların, sanayi ve hizmet sektörlerinin belli bölgelerde yoğunlaşması; diğer bölgelerin ise göç veren, istihdam olanakları sınırlı alanlar hâline gelmesine yol açar. Bu dengesizlik, nüfus hareketleriyle daha da derinleşir. Göç eden bireyler çoğu zaman kentlerin en kırılgan bölgelerinde yaşamaya başlar; bu da mekânsal eşitsizliklerin yeniden üretilmesine neden olur.

Eğitim, sosyal ve mekânsal eşitsizliklerin en kritik kesişim noktalarından biridir. Nitelikli okulların belirli semtlerde yoğunlaşması, eğitimde fırsat eşitsizliğini coğrafi bir mesele hâline getirir. Aynı şehirde yaşayan iki çocuğun, yalnızca yaşadığı mahalle nedeniyle tamamen farklı eğitim imkânlarına sahip olması; eşitsizliğin ne kadar yapısal bir sorun olduğunu gözler önüne serer. Eğitimdeki bu farklar, uzun vadede gelir düzeyine, mesleki statüye ve toplumsal konuma doğrudan yansır.

Sağlık hizmetlerine erişim de mekânsal eşitsizliklerin belirleyici olduğu bir başka alandır. Hastanelerin, uzman hekimlerin ve gelişmiş sağlık altyapısının belli bölgelerde toplanması; kırsal alanlarda ya da dezavantajlı semtlerde yaşayan bireyleri dezavantajlı bir konuma iter. Sağlık hizmetine geç ulaşmak ya da hiç ulaşamamak, yalnızca bireysel sağlığı değil, toplumsal refahı da olumsuz etkiler. Bu durum, sosyal eşitsizliklerin biyolojik ve psikolojik sonuçlar doğurmasına yol açar.

Konut politikaları, sosyal ve mekânsal eşitsizliklerin ya azaltılmasında ya da derinleşmesinde kilit rol oynar. Plansız kentleşme, düşük gelir gruplarının kentin dışına itilmesi ve niteliksiz konut alanlarının yaygınlaşması; mekânsal ayrışmayı kalıcı hâle getirir. Konut yalnızca bir barınma alanı değil, aynı zamanda sosyal hayata katılımın, güvenliğin ve aidiyet duygusunun temel unsurudur. Bu nedenle konut politikalarındaki her tercih, sosyal yapıyı doğrudan etkiler.

Mekânsal eşitsizliklerin en görünmez ama en etkili sonuçlarından biri de sosyal hareketliliğin sınırlanmasıdır. Dezavantajlı bölgelerde büyüyen bireyler, çoğu zaman ekonomik ve sosyal ağlardan uzak kalır. Bu durum, yetenek ve çabanın toplumsal yükseliş için yeterli olmadığı bir yapı yaratır. Sosyal hareketliliğin zayıfladığı toplumlarda ise adalet duygusu aşınır, toplumsal gerilimler artar ve kamusal güven zedelenir.

Sosyal ve mekânsal eşitsizliklerle mücadele, yalnızca sosyal yardım politikalarıyla sınırlı kalmamalıdır. Bütüncül bir yaklaşım gerektirir. Ulaşım altyapısının geliştirilmesi, kamusal hizmetlerin dengeli dağıtılması, eğitim ve sağlık yatırımlarının dezavantajlı bölgelere yönlendirilmesi bu mücadelenin temel unsurlarıdır. Aynı zamanda yerel yönetimlerin güçlendirilmesi ve katılımcı planlama anlayışının benimsenmesi, mekânsal adaletin tesisinde kritik öneme sahiptir.

Unutulmamalıdır ki mekân, kader değildir. Doğru politikalarla, sosyal ve mekânsal eşitsizliklerin etkisi azaltılabilir. Ancak bu, kısa vadeli çözümlerle değil; uzun soluklu, veri temelli ve toplumsal uzlaşıyı önceleyen politikalarla mümkündür. Aksi hâlde aynı şehirde, aynı ülke içinde ama bambaşka hayatlar yaşamaya devam eden bireyler arasındaki uçurum daha da derinleşecektir.

Sonuç olarak sosyal ve mekânsal eşitsizlikler, ekonomik göstergelerin ötesinde, toplumun adalet duygusunu ve birlikte yaşama iradesini doğrudan etkileyen bir sorundur. Eşitliğe giden yol, yalnızca gelir dağılımını değil; mekânın sunduğu imkânları da adil bir biçimde paylaşmaktan geçer. Aynı sokakta, aynı şehirde, aynı ülkede yaşayan insanların benzer fırsatlara sahip olabildiği bir düzen ise yalnızca daha adil değil, aynı zamanda daha güçlü ve daha dirençli bir toplumun temelini oluşturur.

ZAFER ÖZCİVAN

Ekonomist-Yazar

Zaferozcivan59@gmail.com