Tarımsal Lojistik Zincirinin Zayıf Halkaları

Tarım yalnızca toprağa ekilen tohumla başlamaz, sofraya ulaşan ürünle de sona ermez. Bu iki uç arasında uzanan ve çoğu zaman göz ardı edilen uzun bir süreç vardır: tarımsal lojistik zinciri. Üretim, hasat, depolama, taşıma, işleme, paketleme ve dağıtım aşamalarından oluşan bu zincir, tarımsal katma değerin belirleyici unsurlarından biridir. Ancak Türkiye’de ve birçok gelişmekte olan ülkede bu zincirin çeşitli halkaları yapısal olarak zayıftır. Sonuç ise yüksek fire oranları, fiyat dalgalanmaları, üretici gelirlerinde istikrarsızlık ve tüketiciye ulaşan ürünün pahalılaşmasıdır.

Bugün tarımsal verimlilik yalnızca tarladaki üretimle ölçülmüyor; ürünün ne kadarını ne hızla ve ne maliyetle tüketiciye ulaştırabildiğiniz de en az üretim kadar önem taşıyor. İşte bu noktada tarımsal lojistik zincirinin zayıf halkaları daha görünür hale geliyor.

Hasat Sonrası Kayıplar: Zincirin İlk Kırılma Noktası

Tarımsal lojistik zincirindeki en büyük sorunların başında hasat sonrası kayıplar geliyor. Uygun olmayan hasat teknikleri, yetersiz ekipman kullanımı ve ürünün tarladan çıkış anında maruz kaldığı fiziksel zararlar, daha yolun başında ciddi kayıplara yol açıyor. Özellikle yaş sebze ve meyvede, hasat sonrası kayıpların bazı ürünlerde yüzde 25-30 seviyelerine ulaştığı biliniyor.
Bu durum yalnızca üretici açısından gelir kaybı anlamına gelmiyor; aynı zamanda ülke ekonomisi için de ciddi bir kaynak israfı yaratıyor. Üretilmiş ama pazara ulaşamayan her ürün, toprağa, suya, emeğe ve enerjiye yapılan yatırımın boşa gitmesi demek.

Depolama Altyapısındaki Yetersizlikler

Zincirin bir diğer zayıf halkası depolama aşamasında ortaya çıkıyor. Soğuk hava depolarının yetersizliği, mevcut tesislerin teknolojik olarak geri kalmış olması ve bölgesel dağılımdaki dengesizlikler, ürünlerin kalitesini hızla düşürüyor. Özellikle küçük ve orta ölçekli üreticiler için modern depolama imkanlarına erişim sınırlı.

Depolama sorunları, ürünün pazara arz zamanını da doğrudan etkiliyor. Üretici, ürününü uygun koşullarda saklayamadığı için hasat döneminde düşük fiyata satmak zorunda kalıyor; bu da fiyatların mevsimsel olarak aşırı dalgalanmasına neden oluyor. Tüketici ise yılın ilerleyen dönemlerinde aynı ürünü çok daha yüksek fiyatlarla almak zorunda kalıyor.

Taşıma ve Soğuk Zincirin Kırılması

Tarım ürünlerinin önemli bir kısmı, özellikle taze ürünler, soğuk zincir gerektiriyor. Ancak taşıma sürecinde bu zincirin sıklıkla kırıldığı görülüyor. Uygun olmayan araçlar, yetersiz izolasyon, uzun bekleme süreleri ve plansız sevkiyatlar ürün kalitesini hızla düşürüyor.
Soğuk zincirin kırılması yalnızca fiziksel bozulmaya yol açmıyor; gıda güvenliği açısından da risk oluşturuyor. Raf ömrü kısalan ürünler, daha kısa sürede tüketiciye ulaşmak zorunda kalıyor ve bu da fire oranlarını artırıyor. Nihayetinde bu maliyetler fiyatlara yansıyor.

Ölçek Sorunu ve Parçalı Yapı

Türkiye tarımının kronik sorunlarından biri olan parçalı üretim yapısı, lojistik zincirde de kendini gösteriyor. Küçük ölçekli ve dağınık üretim, lojistik maliyetleri artırıyor. Ürünlerin toplanması, sınıflandırılması ve pazara yönlendirilmesi daha karmaşık hale geliyor.
Bu yapı, üreticinin pazarlık gücünü de zayıflatıyor. Lojistik hizmetleri bireysel olarak organize etmek zorunda kalan küçük üretici, yüksek taşıma ve depolama maliyetleriyle karşı karşıya kalıyor. Bu durum hem verimliliği düşürüyor hem de tarımsal gelir dağılımını olumsuz etkiliyor.

Dijitalleşme Eksikliği ve Veri Sorunu

Modern tarımsal lojistik, veriye dayalı planlama gerektiriyor. Ancak zincirin birçok aşamasında dijitalleşme düzeyi oldukça düşük. Ürün miktarı, kalite durumu, stok seviyeleri ve sevkiyat zamanlaması gibi kritik bilgiler çoğu zaman anlık ve sağlıklı biçimde izlenemiyor.
Bu durum arz-talep dengesizliklerine yol açıyor. Bazı ürünlerde aynı anda hem arz fazlası hem de fiyat artışı yaşanabiliyor. Oysa etkin bir lojistik ve veri yönetimiyle bu dengesizliklerin önemli bir kısmı önlenebilir.
Kurumsal Koordinasyon Eksikliği
Tarımsal lojistik zinciri; üreticiler, kooperatifler, tüccarlar, lojistik firmaları, perakendeciler ve kamu kurumları arasında yüksek düzeyde koordinasyon gerektirir. Ancak uygulamada bu koordinasyonun zayıf olduğu görülüyor. Her aktör kendi kısa vadeli çıkarına göre hareket ettiğinde, zincirin geneli verimsiz hale geliyor.
Kooperatifleşmenin ve üretici birliklerinin yeterince güçlü olmaması da bu sorunu derinleştiriyor. Güçlü bir örgütlenme olmadan lojistik yatırımların ölçek ekonomisi yaratması zorlaşıyor.

Sonuç: Lojistik Güçlenmeden Tarım Güçlenmez

Tarımsal lojistik zincirinin zayıf halkaları yalnızca teknik bir sorun değil; ekonomik, sosyal ve stratejik sonuçları olan yapısal bir meseledir. Gıda enflasyonundan üretici gelirlerine, kırsal kalkınmadan gıda güvenliğine kadar birçok alan bu zincirin sağlığıyla doğrudan bağlantılıdır.
Tarlada verim artışı sağlamak kadar, ürünün değer kaybetmeden ve makul maliyetle tüketiciye ulaşmasını sağlamak da tarım politikasının merkezinde yer almalıdır. Soğuk zincir yatırımlarının artırılması, depolama altyapısının güçlendirilmesi, dijital lojistik sistemlerinin yaygınlaştırılması ve üretici örgütlenmesinin desteklenmesi bu sürecin temel adımlarıdır.
Unutulmamalıdır ki tarımda gerçek rekabet gücü, yalnızca ne kadar ürettiğinizle değil, ürettiğinizi ne kadar iyi yönettiğinizle ölçülür. Tarımsal lojistik zinciri güçlenmeden, sürdürülebilir ve dengeli bir tarım sistemi kurmak mümkün değildir.

ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
Zaferozcivan59@gmail.com