Eşel Mobil Sistemi 1 Ekimde Sonlanıyor

Türkiye’de akaryakıt fiyatları, milyonlarca vatandaşı doğrudan ilgilendiren konuların başında geliyor. Çünkü benzine, motorine ya da LPG’ye gelen her zam sadece araç sahiplerini değil, taşımacılığı, üretimi, market raflarını ve dolayısıyla hayat pahalılığını da etkiliyor. Son dönemde gündeme gelen “Akaryakıtta ÖTV desteği 1 Ekim’de sona eriyor” ve “eşel mobil sisteminden çıkış” başlıkları da bu nedenle vatandaşın dikkatini çekmiş durumda.

Peki bu gelişme ne anlama geliyor? Vatandaşın cebine nasıl yansıyacak? Gelin, karmaşık ekonomi terimlerine girmeden hep birlikte değerlendirelim.

Öncelikle ÖTV’nin ne olduğunu hatırlayalım. Özel Tüketim Vergisi (ÖTV), akaryakıt ürünleri üzerinden devletin aldığı önemli vergi kalemlerinden biridir. Akaryakıt fiyatının önemli bir bölümü vergilerden oluşur. Bu nedenle devlet zaman zaman vergi oranlarını değiştirerek pompa fiyatlarını dengelemeye çalışır.

İşte burada “eşel mobil sistemi” devreye giriyor. Bu sistemin temel amacı, uluslararası petrol fiyatları veya döviz kurundaki artışların vatandaşa bir anda zam olarak yansımamasını sağlamaktır. Fiyat artışları yaşandığında devlet, ÖTV gelirinden fedakârlık yaparak zamların bir kısmını karşılar. Böylece pompadaki fiyat artışı sınırlanmış olur.

Ancak bu yöntemin bir maliyeti vardır. Devlet daha az vergi topladığı için bütçe gelirlerinde azalma meydana gelir. Özellikle petrol fiyatlarının uzun süre yüksek kaldığı dönemlerde bu yük giderek büyüyebilir.

Bu nedenle belirli dönemlerde eşel mobil uygulamasının sona erdirilmesi veya kapsamının daraltılması gündeme gelebiliyor. Böyle bir durumda artık fiyat artışları doğrudan pompa fiyatlarına daha fazla yansımaya başlayabilir. Yani daha önce vergi indirimiyle karşılanan artışlar bundan sonra tüketici tarafından hissedilebilir.

Elbette bu durum yalnızca otomobil sahiplerini ilgilendirmiyor. Türkiye’de taşımacılığın büyük bölümü karayolu ile yapılıyor. Kamyonlar, otobüsler, servis araçları ve dağıtım filolarının en önemli maliyetlerinden biri akaryakıt.

Akaryakıt maliyetleri arttığında lojistik giderleri yükseliyor. Lojistik maliyetleri yükseldiğinde ise üreticiden markete ulaşan ürünlerin fiyatı da etkilenebiliyor. Sebze, meyve, süt ürünleri, giyim, beyaz eşya ve daha birçok ürünün satış fiyatında dolaylı etkiler görülebiliyor.

Sanayici açısından da benzer bir tablo söz konusu. Fabrikalar yalnızca üretim maliyetleriyle değil, ürünlerini sevk ederken oluşan nakliye giderleriyle de karşı karşıya kalıyor. Yakıt maliyetlerindeki artış rekabet gücünü de etkileyebiliyor.

Toplu taşıma işletmeleri açısından da akaryakıt önemli bir gider kalemidir. Belediyeler, şehirlerarası otobüs firmaları ve servis taşımacılığı yapan şirketler, yakıt maliyetlerindeki değişimleri yakından takip ediyor. Maliyetlerin yükselmesi zaman zaman ulaşım ücretlerine de yansıyabiliyor.

Tarım sektörü de akaryakıt fiyatlarından doğrudan etkilenen alanlardan biridir. Traktörler, biçerdöverler, sulama sistemleri ve tarımsal taşımacılık büyük ölçüde mazotla çalışıyor. Dolayısıyla yakıt fiyatlarındaki değişim çiftçinin üretim maliyetini artırabiliyor.

Ekonomistler ise bu tür uygulamaların yalnızca pompa fiyatları açısından değil, kamu maliyesi açısından da değerlendirilmesi gerektiğini ifade ediyor. Devletin bütçe dengesi, vergi gelirleri ve kamu harcamaları birlikte ele alındığında, vergi desteklerinin sürekli devam etmesi her zaman mümkün olmayabiliyor.

Vatandaş ise doğal olarak şu sorunun cevabını merak ediyor: “Akaryakıt fiyatları bundan sonra sürekli artacak mı?”

Bu sorunun kesin bir cevabı yok. Çünkü akaryakıt fiyatlarını belirleyen tek unsur ÖTV değildir. Brent petrol fiyatları, döviz kuru, küresel enerji piyasaları, jeopolitik gelişmeler, rafineri maliyetleri ve uluslararası arz-talep dengesi de fiyatları doğrudan etkiliyor. Petrol fiyatlarının düşmesi veya döviz kurunun istikrar kazanması halinde zam baskısı azalabilir. Tersi durumda ise fiyatlar üzerinde yukarı yönlü baskı oluşabilir.

Enerji piyasalarında yaşanan her gelişme artık dünyanın birçok ülkesini aynı anda etkiliyor. Orta Doğu’daki jeopolitik gelişmeler, petrol üretici ülkelerin kararları, küresel ekonomik büyüme beklentileri ve deniz taşımacılığındaki maliyetler de akaryakıt fiyatlarının seyrinde önemli rol oynuyor.

Uzmanlar hem vatandaşların hem de işletmelerin enerji maliyetlerini daha dikkatli yönetmesinin önemine dikkat çekiyor. Yakıt tasarrufu sağlayan sürüş alışkanlıkları, toplu taşımanın daha fazla kullanılması, enerji verimli araçların tercih edilmesi ve lojistik planlamasının iyileştirilmesi gibi adımlar, artan maliyetlerin etkisini bir ölçüde azaltabiliyor.

Sonuç olarak, akaryakıtta uygulanacak vergi politikaları yalnızca pompa fiyatlarını değil, ekonominin genel işleyişini de etkiliyor. Üreticiden tüketiciye, çiftçiden sanayiciye, taşımacılıktan esnafa kadar herkes bu gelişmeleri yakından takip ediyor. Önümüzdeki dönemde alınacak kararlar; bütçe dengesi, enflasyonla mücadele ve vatandaşın alım gücü arasında kurulacak hassas denge açısından büyük önem taşıyacak. Bu nedenle akaryakıt piyasasına ilişkin düzenlemeler, sadece araç sahiplerinin değil, toplumun tamamının gündeminde olmaya devam edecek.

ZAFER ÖZCİVAN

Ekonomist-Yazar

Zaferozcivan59@gmail.com