Kronik Bütçe açıkları

Bir ev düşünelim. Ay başında maaş geliyor, faturalar ödeniyor, mutfak masrafı yapılıyor, çocukların okul ihtiyaçları karşılanıyor. Eğer o ev her ay kazandığından daha fazlasını harcamaya başlarsa önce küçük açıklar ortaya çıkar. Bir ay kredi kartı kullanılır, sonraki ay eşten dosttan borç alınır, daha sonra banka kredisine başvurulur. İlk zamanlar sorun çok büyük görünmeyebilir. Çünkü hayat normal akışında devam eder. Ama bu durum birkaç ay değil de yıllarca sürerse artık geçici bir eksiklik olmaktan çıkar ve kalıcı bir probleme dönüşür.

İşte ekonomide “kronik bütçe açıkları” dediğimiz durum da buna çok benzer.

Devletler de tıpkı aileler gibi gelir ve gider hesabı yapar. Vergiler, harçlar ve çeşitli gelirler devletin kasasına giren paradır. Maaşlar, yatırımlar, sağlık, eğitim, sosyal yardımlar ve altyapı harcamaları ise kasadan çıkan paradır. Eğer devletin giderleri gelirlerinden sürekli fazla oluyorsa bütçe açığı ortaya çıkar. Bu durum bir yıl yaşanırsa yönetilebilir olabilir. Ancak yıllarca devam ederse artık buna kronik bütçe açığı denir.

Peki mesele neden önemlidir?

Çünkü sürekli açık veren bir sistem, zamanla kendi yükünü taşımakta zorlanır.

Bir insan her ay maaşının biraz üzerinde harcama yaptığında başlangıçta sorun hissetmeyebilir. Ancak bir süre sonra borçlar birikmeye başlar. Biriken borç sadece ana para değildir. Bunun bir de faiz yükü vardır. Borç büyüdükçe ödenmesi gereken miktar da büyür.

Devletlerde de aynı durum yaşanır.

Devlet açıkları kapatmak için borçlanır. Borç arttıkça faiz giderleri de yükselir. Sonra bütçenin önemli bir kısmı yatırım yerine borç faizine gitmeye başlar. O noktadan sonra yeni okul yapmak, yeni hastane açmak, yolları geliştirmek veya üretimi desteklemek daha zor hale gelir.

Vatandaş bazen bu durumu doğrudan fark etmeyebilir. Çünkü bütçe açıkları çoğu zaman sessiz ilerleyen bir süreçtir. Fakat etkileri günlük hayatta hissedilir.

Örneğin enflasyon bunlardan biridir.

Sürekli açık veren ülkeler bazen açıkları para basarak veya farklı yöntemlerle finanse etmeye çalışır. Piyasadaki para miktarı arttığında ise fiyatlar yükselmeye başlayabilir. İnsanlar markete gittiklerinde geçen hafta aldıkları ürünün daha pahalı olduğunu görür.

Sorun sadece fiyatlar da değildir.

Yatırımcılar da devletin mali yapısına dikkat eder. Çünkü yatırımcı şunu düşünür:

“Bu ülke sürekli açık veriyor. Acaba gelecekte ekonomik sorunlar yaşanır mı?”

Bu soru arttıkça güven azalabilir. Güven azaldığında yatırımlar yavaşlayabilir. Yeni fabrikalar daha az kurulabilir. İş imkanları sınırlanabilir.

Burada önemli bir noktayı da ayırmak gerekir. Her bütçe açığı kötü değildir.

Bazen ekonomik kriz dönemlerinde devletler bilinçli olarak daha fazla harcama yapar. Büyük bir deprem yaşanabilir, salgın hastalık ortaya çıkabilir veya ciddi ekonomik daralma görülebilir. Böyle zamanlarda devletin vatandaşını desteklemek için daha fazla harcama yapması doğal karşılanır.

Bir ailede de benzer durum olur.

Evde beklenmedik bir sağlık sorunu çıktığında insanlar birikimlerini kullanabilir ya da borçlanabilir. Kimse buna “yanlış” demez. Çünkü ihtiyaç vardır.

Sorun geçici ihtiyaçların kalıcı alışkanlıklara dönüşmesidir.

Eğer devlet sürekli olarak gelir hesabı yapmadan harcama yapıyorsa, günü kurtarmaya odaklanıyorsa ve açıklar yıllar boyunca devam ediyorsa ekonomik sistemde yavaş yavaş yorgunluk oluşmaya başlar.

Peki kronik bütçe açıkları neden ortaya çıkar?

Bunun birçok nedeni olabilir.

Bazı ülkelerde vergi sistemi yeterince güçlü değildir. Bazılarında kayıt dışı ekonomi büyüktür. Bazı ülkelerde verimsiz harcamalar yüksektir. Bazı durumlarda ise siyasi nedenlerle gelirden çok harcama yapılır.

Örneğin seçim dönemlerinde kısa vadeli rahatlama sağlayan kararlar alınabilir. Vatandaşın hoşuna giden destekler açıklanabilir. Ancak bu desteklerin finansmanı iyi hesaplanmazsa birkaç ay sonra bütçe üzerinde ağır bir yük oluşabilir.

Ekonomi bazen bir otomobile benzer.

Aracın hızlanması önemlidir ama yakıt göstergesine bakmadan sürekli gaz vermek doğru değildir. İlk başta araba hızlı gider ama bir süre sonra yolun ortasında kalma riski ortaya çıkar.

Ülkeler için de durum aynıdır. Harcamak gerekir, yatırım yapmak gerekir, vatandaşın ihtiyaçlarını karşılamak gerekir. Fakat bunun sürdürülebilir olması gerekir.

Çünkü sürdürülebilir olmayan bir ekonomik yapı, kısa süreli rahatlık sağlasa bile uzun vadede daha ağır maliyetler çıkarabilir.

Sonuç olarak kronik bütçe açıkları sadece muhasebe tablolarında görünen rakamlar değildir. Bu mesele vatandaşın cebini, market fiyatlarını, yatırımları, iş imkanlarını ve geleceğe duyulan güveni etkileyen büyük bir konudur.

Eski bir söz vardır: “Ayağını yorganına göre uzat.”

Bu söz sadece ev bütçesi için değil, ülke ekonomisi için de önemlidir. Çünkü gelir ile gider arasındaki denge bozulduğunda, bir süre sonra hesabı sadece devlet değil toplumun tamamı ödeyebilir.

ZAFER ÖZCİVAN

Ekonomist-Yazar

Zaferozcivan59@gmail.com